Biên tập – Biên soạn – Chấp bút: Gọi cho đúng để không làm sai từ đầu

Biên tập viên sách nghe có vẻ an toàn nhỉ? Thế mà chúng mình cũng có những “tai nạn nghề nghiệp” đấy. Khoảng 2 tháng trước, chị đồng nghiệp của mình nhận một hợp đồng biên soạn, làm một thời gian yêu cầu của tác giả dần hướng sang chấp bút. Khi chị yêu cầu làm lại hợp đồng thì tác giả không đồng ý, với lý do “chat gpt định nghĩa biên soạn là như vậy”.

Vậy nên, hôm nay mình muốn làm rõ 3 khái niệm: Biên tập – Biên soạn – Chấp bút và vai trò của Tác giả – Biên tập viên trong những công việc này.

Bài này không nhằm tranh luận thuật ngữ, mà để gọi đúng bản chất công việc, giúp tác giả hiểu mình đang cần gì và đang trả tiền cho điều gì.

Định nghĩa

Biên tập là công việc chỉnh sửa và hoàn thiện một bản thảo chữ đã được tác giả viết ra.

Biên tập không viết thay tác giả, không tạo nội dung mới, mà làm cho bản thảo rõ ràng hơn, mạch lạc hơn và đủ tiêu chuẩn xuất bản.

Điều kiện tiên quyết của biên tập: phải có bản thảo hoàn chỉnh bằng chữ.

Tác giả cần cung cấp gì?

• Bản thảo đã viết xong hoặc gần hoàn chỉnh

• Mục tiêu cuốn sách, đối tượng độc giả

• Phong cách mong muốn

Nhiệm vụ của biên tập viên

• Soát lỗi ngôn ngữ, chính tả, câu từ

• Chỉnh logic, mạch lập luận

• Góp ý cấu trúc chương – mục

• Giữ giọng văn và tư duy của tác giả

Biên tập là làm cho cái đã có trở nên tốt hơn, chứ không phải làm thay.

Chi phí

• Thường tính theo số chữ hoặc số trang

• Mức chi phí thấp nhất trong ba dịch vụ. Thường từ vài triệu đến khoảng hơn hai mươi triệu.

Định nghĩa

Biên soạn là công việc sắp xếp, hệ thống hóa và chuẩn hóa nội dung đã tồn tại, với lượng viết mới ở mức tối thiểu.

Người biên soạn không “viết sách thay tác giả”, mà:

• Tổ chức lại nội dung

• Làm rõ cấu trúc

• Chuẩn hóa cách trình bày

Biên soạn nghiêng về tư duy cấu trúc, không nghiêng về sáng tác.

Tác giả cần cung cấp gì?

• Nội dung đã có hình hài rõ ràng: Bài viết rời, ghi chú chi tiết…

• Đề cương đã phát triển

• Định hướng cấu trúc cuốn sách

Nếu tác giả chỉ có file ghi âm, video bài giảng, hoặc tài liệu thô, thì đó không phải biên soạn.

Nhiệm vụ của người biên soạn

• Sắp xếp nội dung theo chương – mục

• Loại bỏ trùng lặp

• Chuẩn hóa thuật ngữ, cách trình bày

• Viết nối ở mức tối thiểu để nội dung liền mạch

Chi phí

• Cao hơn biên tập

• Thấp hơn chấp bút

• Thường tính theo gói nội dung hoặc số chương

Định nghĩa

Chấp bút là viết toàn bộ cuốn sách thay tác giả, dù nguồn đầu vào là:

• File ghi âm

• Video bài giảng

• Slide đào tạo

• Phỏng vấn trực tiếp

• Tài liệu thô

Chỉ cần người làm chuyển nội dung nói hoặc dữ liệu rời rạc thành một bản thảo chữ hoàn chỉnh, thì đó là chấp bút.

Có dữ liệu sẵn không đồng nghĩa với việc không phải viết.

Tác giả cần cung cấp gì?

• Ý tưởng tổng thể cuốn sách

• Quan điểm, trải nghiệm, câu chuyện cá nhân

• Thời gian làm việc trực tiếp với người chấp bút

• Tài liệu gốc (audio, video, slide…)

Nhiệm vụ của người chấp bút

• Xây dựng cấu trúc sách

• Viết toàn bộ nội dung

• Chuyển ngôn ngữ nói → ngôn ngữ viết

• Giữ giọng nói, tư duy và cá tính của tác giả

• Chịu trách nhiệm về chất lượng bản thảo đầu ra

Người chấp bút không chỉ viết chữ, mà viết thay cả quá trình tư duy trên mặt giấy.

Chi phí

• Cao nhất trong ba dịch vụ

• Phụ thuộc độ khó, độ sâu và thời gian thực hiện

• Thường từ vài chục triệu đến vài trăm triệu (mức chấp bút của mình là 50tr đến 200tr, tuỳ thuộc nội dung và số chữ)

Quan điểm cá nhân từ người làm nghề

Trong thực tế, mình thấy chấp bút đang bị gọi nhẹ đi thành “biên soạn”, để:

• Dễ chốt hợp đồng hơn

• Dễ chấp nhận mức giá thấp hơn

• Và đôi khi, để tránh nói thẳng rằng: “Biên tập viên sẽ viết thay bạn.”

Nhưng việc gọi sai tên công việc khiến:

• Tác giả kì vọng sai

• Người làm sách bị đánh giá thấp giá trị lao động

• Và cả hai đều dễ thất vọng trong quá trình làm việc

Với mình, ranh giới rất rõ:

Hễ phải viết thành chữ hoàn chỉnh thay tác giả → đó là chấp bút.

Chỉ sắp xếp, hệ thống, chuẩn hóa nội dung đã viết → mới là biên soạn.

Gọi đúng tên không phải để tranh hơn thua thuật ngữ, mà để mỗi cuốn sách được bắt đầu đúng cách.