Khi AI viết thay bạn: Bạn đang tự mài phẳng chính mình

Tuần vừa rồi, nhóm mình đã từ chối một bản thảo. Lý do không nằm ở nội dung quá tệ, cũng không phải vì tác giả thiếu nghiêm túc. Ngược lại, mình tin họ đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết cho cuốn sách ấy. Vấn đề nằm ở chỗ: họ gần như giao toàn bộ quá trình hoàn thiện bản thảo cho AI và các công cụ tự động.

Từ thiết kế hình ảnh, dàn trang cho đến xử lý nội dung, mọi thứ đều được thực hiện bằng các công cụ miễn phí như ChatGPT, Canva… theo kiểu “có gì dùng nấy”. Và điều đáng nói là tác giả hoàn toàn không có nền tảng chuyên môn về thiết kế hay xuất bản.

Họ chỉ đơn giản cảm thấy:

• Những công cụ này rất dễ dùng
• Thành phẩm nhìn khá đẹp
• Làm nhanh
• Và tiết kiệm được rất nhiều chi phí

Ở góc nhìn của người ngoài ngành, điều đó nghe hoàn toàn hợp lý. Nhưng khi bản thảo được gửi đến, thứ hiện ra trước mắt đội ngũ của mình lại là một sản phẩm lộn xộn, chắp vá và thiếu đồng nhất đến mức không đạt tiêu chuẩn cơ bản để in ấn.

 

“Đẹp” chưa chắc đã là “đúng”

Đây là điều mình thấy rất nhiều tác giả đang nhầm lẫn trong thời đại AI.

Các công cụ hiện nay có thể giúp bạn tạo ra một sản phẩm “trông có vẻ chuyên nghiệp” chỉ trong vài phút. Một template đẹp. Một bố cục bắt mắt. Một vài hiệu ứng thị giác khiến mọi thứ trở nên hiện đại hơn.

Nhưng thiết kế sách không chỉ là chuyện làm cho nó đẹp.

Một cuốn sách cần có:

• Logic dàn trang
• Hệ thống phân cấp thông tin rõ ràng
• Khoảng trắng hợp lý
• Nhịp đọc dễ chịu
• Sự thống nhất xuyên suốt hàng trăm trang

Đó là những thứ không thể giải quyết chỉ bằng vài cú click. AI và các công cụ hỗ trợ có thể tạo ra “bề mặt” rất nhanh. Nhưng chúng không thay thế được tư duy nghề nghiệp, kinh nghiệm thực chiến và khả năng nhìn tổng thể của người làm sách lâu năm. Và nguy hiểm nhất là khi người dùng không đủ chuyên môn để nhận ra sản phẩm mình đang làm thực sự có vấn đề ở đâu.

 

Một cuốn sách không còn “bản thân tác giả” trong đó

Cũng trong tuần này, mình có dịp trò chuyện với một tác giả vừa mới xuất bản sách. Mình còn nhớ rất rõ thời điểm chị gửi bản thảo đầu tiên. Khi ấy, chị rất tự tin và tâm đắc với cuốn sách của mình. Nhưng chỉ cần đọc vài chương, mình đã nhận ra AI can thiệp vào bản thảo quá nhiều. Không chỉ hỗ trợ chỉnh sửa câu chữ, mà gần như viết lại toàn bộ cách diễn đạt.

Và rồi sau khi sách phát hành, điều chị nói với mình lại là:

“Chị không còn thấy bản thân mình trong cuốn sách ấy nữa.”

Câu nói đó khiến mình suy nghĩ rất nhiều. Điều đáng sợ nhất của việc lạm dụng AI không phải là văn phong bị giống nhau. Mà là đến một lúc nào đó, chính tác giả cũng không còn nhận ra tiếng nói của mình.

Chị tâm sự: “Cuốn sách đã đi theo một hướng khác với điều chị muốn ban đầu”, “Những điều chị thật sự muốn nhấn mạnh lại trở nên mờ nhạt”, “Cảm xúc khi đọc lại bản thảo rất xa lạ”.

 

Đó là điều AI thường làm mà nhiều người không nhận ra: Nó khiến bản thảo trở nên mượt hơn, có vẻ “chuẩn” hơn, trơn tru hơn. Nhưng đồng thời cũng mài phẳng đi những góc cạnh rất riêng của người viết.

 

AI có thể hỗ trợ viết, nhưng không thể thay thế trải nghiệm sống

Mình không phản đối AI. Thực tế, bản thân mình cũng sử dụng AI mỗi ngày trong công việc:

• Tổng hợp thông tin
• Phân tích dữ liệu
• Tìm xu hướng
• Gợi ý ý tưởng
• Lập dàn ý cơ bản

Đó là những việc AI làm rất tốt.

Nhưng với phần viết, đặc biệt là viết sách, mình vẫn tự tay viết từng đoạn, chỉnh từng câu, ngồi hàng giờ chỉ để tìm một cách diễn đạt phù hợp hơn.

Vì mình tin rằng: Viết sách trước tiên phải là tiếng nói của tác giả.

Một cuốn sách không chỉ đơn giản là tập hợp thông tin đúng. Nếu chỉ cần đúng thông tin, Internet đã có quá nhiều rồi. Điều khiến một cuốn sách có giá trị nằm ở:

• Góc nhìn riêng
• Trải nghiệm thật
• Cách tư duy riêng của tác giả
• Những điều chỉ người đó mới có thể nói ra theo cách của họ

Đó là thứ không thể tạo ra bằng cách ghép các đoạn văn “đúng chuẩn” từ AI.

 

Người viết đang đánh đổi điều gì để lấy sự nhanh chóng?

Mình hiểu vì sao rất nhiều tác giả hiện nay phụ thuộc vào AI.

Viết một cuốn sách thực sự rất khó.

 

Khó ở chỗ chúng ta phải ngồi lại với chính mình đủ lâu.

Khó ở chỗ chúng ta phải đào sâu suy nghĩ, đối diện với một phiên bản vô cùng thiếu sót của chính mình.

Khó ở chỗ phải tự tìm ra cấu trúc, cách diễn đạt và tiếng nói riêng.

 

Trong khi AI mang lại cảm giác “nhanh hơn rất nhiều”. Chỉ cần vài câu lệnh, bạn đã có:

• Một đoạn văn hoàn chỉnh
• Một chương sách tương đối mượt
• Một bài viết có cấu trúc rõ ràng

Nhưng vấn đề cần đặt ra ở đây là: Nếu mọi thứ đều được làm quá nhanh và dễ dàng, bạn có đang dần bỏ qua quá trình quan trọng nhất của việc viết: Quá trình hình thành tư duy?

Nhiều người tưởng mình đang viết sách. Nhưng thực ra họ đang đi nhặt nhạnh những gì đã được viết và chắp ghép lại để diễn đạt ý tưởng của bản thân. Và đó là hai công việc hoàn toàn khác nhau.

 

Một bản thảo hoàn hảo chưa chắc đã là một bản thảo hay

Có một điều mình luôn tin khi làm nghề này: Những bản thảo khiến người đọc nhớ mãi thường không phải những bản thảo hoàn hảo nhất.

Đôi khi, chúng vẫn có những đoạn vụng, có những câu chưa thật trơn tru, có những cách diễn đạt chưa “đúng kĩ thuật”. Nhưng chúng có một thứ rất khó thay thế: Đó là cảm giác có một con người thật ở phía sau từng câu chữ.

Trong thời đại AI, có lẽ thứ ngày càng quý không phải là khả năng viết thật nhanh hay thật chuẩn. Mà là khả năng giữ lại được giọng nói của chính mình, những góc cạnh gồ ghề của tâm hồn mình giữa vô số nội dung đang trở nên giống nhau.

 

#habientapsach

#bantin